Ankara’da doğan ve yetişen, büyük bir mutasavvıf olan Hacı Bayram-ı Veli hazretlerinin esas adı “Numan”, künyesi ise “Mahmud bin Ahmed bin Numan”dır. Babasını adı Ahmed, dedesinin adı Mahmud’dur. Ankara şehir merkezine yakın Solfasıl Köyü’nde doğmuştur. 1340 veya 1350 yılında doğduğu rivayet edilir. Bazı kaynaklarda ise babasının lakabı “Koyunluca Ahmed”dir. Koyunluca Ahmed’in çiftçilik veya hayvancılıkla uğraştığı tahmin edilir. Babasınının mezar yeri bilinmemektedir. Annesinin ismi ise kaynaklarda zikredilmez.

Hacı Bayram-ı Veli hazretlerinin halifelerinden olan Seyyid Abdülkadir İsfahanî hazretlerinin soyundan gelen evlatlarının elinde bulunan 1428 tarihli vakfiye suretinde, ilk defa Hacı Bayram-ı Veli’nin künyesi tam olarak yazılmıştır. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde bulunmayan bu orijinal vakfiye suretini 2005 yılında İsfahanî evlatları tarafıma getirmiş, bizde bu vakfiyenin fotoğrafını çekerek ilim aleminin hizmetine sunduk.

SULTAN İKİNCİ MURAD HAN ZAMANINDA POLATLI BÖLGESİNDE TÜRKMENLERİN İSKANINA

ÖNCÜLÜK EDEN DERVİŞ:

Malazgirt Zaferi'nden sonra Ankara civarına gelen Oğuz Türkmen boylarına bağlı cemaatlerin bir kısmı viran olan Bizans köylerini yeniden şenlendirerek, bir kısmı da yeni köyler kurarak yerleşik hayata geçer. "Horasan meşrepli gazi-dervişler"de yeni köylerin kurulmasına viran köylerin yeniden şenlenmesine öncülük eder. Türkmen cemaatlerinin bir kısmı da bölgede konar-göçer hayat yaşamaya başlar. Günümüzde Polatlı ilçesinin kuzeyinde bulunan Basri Köyü'de Roma döneminde önemli bir şehir merkezidir. Antik Gordion şehrine yakındır. Osmanlı döneminde Basri Köyü'nün adı "Şehir Viranı" mevkii olarak anılır. Sultan İkinci Murad zamanında Anadolu Beylerbeyi olan Karaca Bey, Basri Şeyh'e Şehir Viranı bölgesinin yeniden şenlendirilmesi, Türkmen cemaatlerinin buraya yerleşmesini temin etmesi şartıyla günümüz Basri Köyü arazisinin tamamının tasarrufunu verir ve evladlarına vakfeder.

Basri Şeyh ilk olarak bu mevkide bir "zaviye" (tekke/dergâh) binası yaparak, gelen-giden yolculara ücretsiz yemek verir. Yolcuların konaklamasını temin eder. Aynı zamanda bölgenin asayişini korur ve insanları sohbetleriylede irşad eder. Kısa sürede bu mevkide Türkmenler tarafından yeni evler yapılır ve büyük bir köy kurulur. Basri Şeyh'in vefatından sonra köyün adı "Basri" olarak anılmaya başlar.

Basri Köyü arazisi Hasan Basri Zaviyesi’nin vakıf mülkü olduğu 1845 yılına ait “Günyüzü Kazasına tabi (bağlı) Basri karyesi (köyü) Temettuat Defteri”nde de zikredilir. Temettuat Defteri’nin birinci sayfasında Basri köyü ahalisinin kendi mülkü olarak bir dönüm veya bir parça tarlası olmadığı, kullandıkları arazilerin ise köyün içinde “defini hâk-ı ıtır-nâk” (güzel kokulu toprağa defnedilmiş) Hasan Basri hazretlerinin vakfı olduğunu, kullandıkları bu tarlaların yıllık öşrünü her yıl köyde oturan Hasan Basri Tekkesi şeyhine ödedikleri yazılıdır.

Basri Şeyh hazretlerinin vefatından sonra zaviyenin şeyhliğine “Nazir Şeyh” atanır. Basri Şeyh ise zaviyenin bitişiğine defnedilir. Nazir Şeyh’in 1466 yılında vefatı üzerine zaviye vakfı mutasarrıflığına oğulları Ahmed ve Ömer tayin edilir. Daha sonraki yıllarda “Basri Şeyh”, “Hasan Basri” adıyla anılmaya başlar. Basri Köyü mezarlığı içinde bulunan Basri Şeyh Zaviyesi binası günümüzde tamamen yıkılmış ve sadece temel izleri ile Hasan Basri hazretlerinin mezarı kalmıştır. Basri hazretlerinin mezarının  başında Roma dönemi mermer bir sütun bulunmaktadır.

Hasan Basri Şeyh’in mezarının bir türbe içine alınarak yeniden inşa edilmesi, ziyaretçilere açılması ve her yıl düzenlenecek anma günü ile O’nun ruhaniyetinin yad edilmesini bölge insanına düşen bir görev olarak görüyoruz. Basri köyü sakinlerinin en kısa sürede "Basri Şeyh"in hatırası canlandıracaklarını ümid ediyorum.

Nakşibendî ve Halveti öğretilerinin harmanlandığı, muhabbet ve cezbe yolu olan “Bayramilik”; Kur’ân ve sünnete kavi şekilde bağlı, gizli zikri benimsemiş, Hazreti Ebu Bekir ve Hz. Ali (r.a.)’ye ulaşan iki ayrı silsileye sahiptir. Hacı Bayrâm-ı Velî sağlığında hilafeti Hazreti Ebu Bekir (r.a.) soyundan gelen halifesi Ak Şemseddin hazretlerine bırakır.
“Bilmek, bulmak, olmak” esasına dayanan, “tevhid” akidesiyle tefekkürü esas alan Bayramilik, daha sonraki yıllarda “Şemsiyye-i Bayramiyye (Tennuriye, Himmetiyye ve İseviyye)”, “Melamiyye-i Bayramiyye” ve “Celvetiyye” adıyla üç kola ayrılmış, bazı kollar günümüzde de halen devam etmektedir.
“Celvetiyye” şubesinin kurucu şeyhi, Ankaralı bir aileye mensup olan Aziz Mahmud Hüdâyî hazretleridir. Celvetiyye’nin Ankara şubesi olan “Tâcî” kolununda kurucu şeyhi ise Şeyh Tâceddîn Velî hazretleridir.
Tâceddîn Velî hazretlerinin hayatı, eserleri ve tasavvufi öğretilerine girmeden önce, yaşadığı onaltıncı yüzyıl Ankarası’nın genel durumunu özetleyerek giriş yapmayı uygun gördük.
“Şehir dili” olan mahalle isimleri, bizleri o mahallede yaşamış bazı edebi ve tarihi şahsiyetlerin hatırasını yaşatmak için konulduğunu gösterir. “Ahi Hacı Murad”, “Ahi Yakub”, “Rüstem Naal”, “Hacı Seyyid”, “Teke Ahmed”, “Kul Derviş”, “Baklacı Baba”, “Ahi Mamak”, “Hacı Musa”, “Ahi Arap”, “Doğan Bey”, “Kızıl Bey” ve “Öksüzce” gibi. “Hamam Önü”, “Namazgâh Tepe”, “Namazgâh Tahtı”, “Timurlenk Tahtı” ve “Karaca Bey İmareti” gibi isimlerde o mahallede bulunan önemli yapıların varlığını gösterir. “Saman Pazarı”, “Koyun Pazarı”, “At Pazarı” ve “Kağnı Pazarı” gibi ticari hayatın yaşandığı mekanlar ile  “Hacı Tepesi”, “Arap Dağı”, “Bend Deresi”, “Hüseyin Gazi Dağı”, “Cin Deresi”, “Kiçi Viran”, “Etlik”, “Seyran Bağları” ve “Eset Bağları” gibi isimlerle de mevkilerin coğrafi tanımlamaları yapılır.
Şehirlerin kimliği, konuşan dili olan semt isimleri, tarihi mekanlar ve yapılardır. Bu dil anlaşılmaz hale getirildiği zaman o şehrin kimliğide kaybolur. Yaşanmış tarihinin tanıkları olan bu değerler kaybolunca da, geçmiş zamanla olan irtibatımız kesilir ve bizlere miras kalan emanetleri korunmadığımız için gelecek nesillerin vicdanlarında yargılanırız. Melez bir şehirciliğin kurbanı oluruz.
“Tâceddîn Dergâhı”, “Karaca Bey İmareti”, “Kul Derviş”, “Hacı Murad” ve “Hacı Musa” gibi semt isimleri  yüzyıllar boyu mahalle ismi olarak anılmış, günümüzde ise bu isimler değiştirilmiş ve unutulmuş, yerine boş bir alan ismi olan “Hamam Önü” ve yarısı oto park olarak kullanılan “Hacet Tepesi” adı ön plana çıkmıştır. Bunun sebebi de şehrin tarihine ve kimliğine ters düşen şehircilik uygulamalarıdır.
Seyyid Hüseyin Gazi, Hacı Bayrâm-ı Velî, Tâceddîn Sultan, Ahi Şerafeddin, Şeyh Hüseyin Nakşibendi, Baklacı Baba, Yürüyen Dede, Tezveren Sultan, Karyağdı Sultan, Seccade Sultan, Yediler, Kırklar (Kadılar), Er Sultan, Kesikbaş, Saraç Sinan ve Öksüzce Baba gibi ziyaret yerleri Ankaralı’nın seviç ve hüzünlerini paylaştığı manevi mekanlardır.
Belgelerde “Üsküdarî Hüdâyî halifelerinden Tâceddîn oğlu Tâceddîn Ankaravî”, halk arasında da “Tâceddîn Sultan” olarak anılan Şeyh Tâceddîn Velî hazretlerinin mutasavvıf bir şair olduğunu da yayınlanan şiirlerinden öğreniyoruz.
Kutlu sırların sahibi ve insanlar ile cinleri irşada yetkili olan Şeyh Tâceddîn Velî’nin hayatı hakkında ki bilgiler sınırlıdır.
Ankara Tahrir Defterleri, Şer’iyye Sicilleri, Osmanlı Arşivleri ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi’nden sınırlıda olsa bazı bilgilere ulaşıyoruz. Bu bilgilerde genellikle Tâceddîn Velî Zaviyesi ve Camii Vakfı’na aittir.
Cumhuriyet döneminde yayınlanan bazı yayınlarda Tâceddîn Velî’nin kimliği yanlış tespit edilmiş ve ayrı zamanlarda Anadolu’da yaşayan Tâceddîn Velîler ile karıştırılmış, bazılarında ki bilgiler ise tamamen rivayetelere dayanır.
Enver Behnan Şapolyo, Sadi Bayram, Fehmi Kuyumcu, Prof. Dr. Mustafa Aşkar ve Dr. Nazif Öztürk tarafından yayınlanan makalelerden de faydalanarak hazretin kısa da olsa biyoğrafisini hazırlayarak, belgelerle desteklemeye çalıştık. Bu konuda Dr. Nazif Öztürk’ün yıllardır devam eden ilmi çalışmaları ve yayınladığı makaleleri ise takdire şayandır.
Milli Kütüphane Yazmalar Bölümü’nde bulunan ve Hicri 1269 (1853) yılında yazılan “Tâceddîn Velî Evrâd-ı Şerifi”nin orjinalini yayınlayarak, yeni harflere de çevirisini yaparak, Tâceddîn Velî hazretlerinin zikir ve dualarını sizlere sunmaya çalıştık. Vahdet ve ilahi cezbeyi dillendiren yayınlanmış şiirlerini de derleyerek, anlaşılması için de sonuna kısa bir sözlük koyduk.
Çalışmamızda yardımlarını esirgemeyen Dr. Nazif Öztürk, Tahsin Türker, Sadi Bayram, Ahmet Yaşar Ocaklı, Mevlüt Çam ve Mehmet Narince’ye teşekkürlerimizi sunar, bu çalışmamızın hayırlara vesile olmasını diler, hata ve noksanlarımızın ise acziyetimizin bir sonucu olduğunu arz eder, saygılar sunarız.
Abdülkerim Erdoğan
Kayaş, 8 Temmuz 2010