ADIM ADIM ANKARA

Abdülkerim ERDOĞAN

ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI YAYINLARI

Birinci Baskı: 2007

İkinci Baskı: 2009

Ankara, doğuda Kırıkkale, Kırşehir ve Aksaray, batıda Eskişehir, kuzeyde Çankırı, kuzeybatıda Bolu, güneyde Konya illeriyle komşu bir coğrafyaya ve 25.706 km² lik bir alana sahip, Türkiye Cumhuriyeti’nin başkenti olma şerefini kazanan bir Orta Anadolu ilidir. "Orta Anadolu Yaylası"nın kuzey bölümü üzerinde bulunan “Ankara yaylası” dağlık ve ormanlık kuzey Anadolu ile engebesiz ve düz olan Konya Ovası arasında geniş bir alanı kapsar. Anadolu’nun en uzun nehirlerinden olan Kızılırmak il sınırlarını doğudan, Sakarya nehri ise batıdan çevirir.

Tarihi “Kral Yolu”nun içinden geçtiği bu coğrafya bir çok medeniyetlere ev sahipliği yapmış, günümüzde de bu medeniyetlerin kültür varlıklarını hala muhafaza etmektedir. Tarihi seyir içerisinde “başkent”lik unvanını defalarca kazanan bu ilimizin idari ve mülki yapısını esas alarak “adım adım” dolaşıp, güncel bir Ankara ili yüzey envanteri çıkarmayı hedefleyerek, çalışmamıza başladık.

Bu güne kadar Ankara merkez, ilçe, belde ve köyleri ile ilgili kısmi bilgileri ihtiva eden bir çok yayın yapılmıştır. Amacımız bu yayınlardan da faydalanarak Ankara coğrafyasında bulunan yerleşme birimlerini, kısmen panoramik, kısmen de detay yoğunluklu ve görsel ağırlıklı olarak sizlere bir kitap halinde sunma gayreti ile çalışmamıza başladık.

İlk olarak Ankara ilçe ve köyleri ile ilgili yayınlanmış eserlerden kaynak taraması, ilgili bölge müdürlüklerinin web sitelerinden ön genel bilgi, Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi’nden vakıf taraması, Tabiat ve Kültür Varlıkları Ankara Bölge Kurulu’ndan eski eser tescil listesi, Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nce hazırlanan Köy yolları haritası, Harita Genel Komutanlığı’nca yayınlanan Ankara paftaları ve 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı sonuçları, kaymakamlıkların ve belediyelerin web sitelerindeki verilerinden meydana gelen, ilçe ilçe ön hazırlık dosyalarını hazırladık.

Günümüzde Ankara ve ilçeleri ile ilgili yayınlanmış olan şu eserleri de ana kaynak kabul edindik: "438 Numaralı Muhasebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (937/1530) I" ve "438 sayılı Muhasebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (Tıpkıbasım)", Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Nejat Akgün, "Burası Ankara", "Ankara Vilayeti Salnameleri", Muzaffer Arıkan, "867 Tarihli Ankara Tahrir Defteri, Halit Cevri Aslangil-Halil Hamdi Ekiz, "Kalecik'in Tarihi Dünü Bugünü İçin Bir Araştırma", Yunus Avcı-Mustafa Onay-Mehmet Kayan, "Bütün Yönleriyle Yeşil Çubuk", Avram Galanti, "Ankara Tarihi", "Ayaş ve Bünyâmin Ayaşî" (Tarihte-Günümüzde Ayaş ve Bünyâmin Ayaşî Sempozyumu, Yay. Haz. Mustafa Süzen-Kâmil Şahin), Suavi Aydın-Kudret Emiroğlu-Ömer Türkoğlu-D. Ergi Özsoy, "Küçük Asya'nın Bin Yüzü: Ankara", Bahaddin Çalış, "Haymana", Hüseyin Çınar, "Yabanabad Vakıfları", Hüseyin Çınar-Osman Gümüşçü, "Osmanlıdan Cumhuriyete Çubuk Kazası", Sabih Erken, "Türkiyede Vakıf Abideler ve Eski Eserler, c. I", Ernest Mambury, "The Guide Touristique Ankara", Evliya Çelebi, "Seyahatname", Avram Galanti, "Ankara Tarihi I-ll", Numan Göktaş, "Murtaza-abad'dan Kazan'a", N.Can Gülekli, "Ankara", İbrahim Hakkı Konyalı, "Âbideleri ve Kitâbeleri ile Şereflikoçhisar Tarihi", İbrahim Köse, "Ankara Evkaf Defteri (1571)", Mesut Şener, "Nallıhan", Yaşar Şener, "Beypazarı,Tarihte ve Bugün", Hikmet Tanyu, "Ankara ve Çevresinde Adak ve Adak Yerleri", "Tarihte ve Günümüzde Kızılcahamam-Çamlıdere Yöresi Sempozyumu 21-22 Ekim 1995” (Haz. Kemal Güran-Eyüb Sanay-Seyfettin Erşahin), Ethem Torun, "Bilinen ve Bilinmeyen Yönleriyle Beypazarı", Ahmet Nezihi Turan, "Yabanâbâd Tarihini Ararken", Halil İbrahim Uçak, "Tarih İçinde Haymana", Levent Egemen Vardar, "Galatia Bölgesi Kaleleri/Yerleşmeleri Yüzey Araştırması: Ankara İli".

Ankara yerleşmelerini bizzat dolaşmak içinde, 24 ilçe coğrafyasını dokuz ana bölgede topladık. Bu bölgeleri ulaşım, coğrafi ve kültürel yapı yakınlığını esas alarak tespit ettik. Bu bölgeler şöyledir: Birinci bölge Akyurt, Çubuk ve Kalecik ilçeleri; ikinci bölge Kızılcahamam ve Çamlıdere ilçeleri; üçüncü bölge Sincan, Kazan, Ayaş ve Güdül ilçeleri; dördüncü bölge Beypazarı ve Nallıhan ilçeleri; beşinci bölge Polatlı ve Haymana ilçeleri; altıncı bölge Gölbaşı, Bala ve Elmadağ ilçeleri; yedinci bölge Şereflikoçhisar ve Evren ilçeleri; sekizinci bölge Çankaya, Yenimahalle ve Etimesgut ilçeleri; dokuzuncu bölge Keçiören, Altındağ ve Mamak ilçeleri.

Dokuz ana bölgede yoğunlaştırdığımız yerinde tespit ve araştırma çalışmamız neticesinde elde ettiğimiz bilgiler, bizleri oldukça şaşırttı. Bugüne kadar ilgili kurumların listesinde olmayan, varlığı hakkında yazılı kaynaklarda bilgi bulunmayan arkeolojik alanları, mağaraları, eski yerleşmeleri ve eski eserleri gördüğümüzde heyecanımız arttı, yorgunluğun yerini sevinç ve hüzün aldı. Sevincimiz yeni arkeolojik alanların, antik malzemelerin, Osmanlı dönemi eserlerinin (çeşme, cami, hazire, mezar taşı, konak ve benzeri yapıların) çokluğu ve güzelliği. Hüznümüz ise yıkılan ve korunmayan eski eserler, define aramak için kazılan Müslüman mezarları, türbeleri ve camileri, yenisi yapıldı diye ibadete kapatılan ve bakılmayan sanat şaheseri köy camilerinin durumundan kaynaklandı. Bir de gittiğimiz bazı köylerde gördüğümüz harap evler ve boş meskenler. Öyle ki bazı köylerde ev olmasına rağmen yaşayan insan yok. Köylerde bulunan “ilkokul” binalarının çoğu eğitim yapılmadığı için harabeye dönmüş. Bazı köylerde tarlalar, bağlar ve bahçelerde üretim yapılmıyor.

Ankara’nın yaklaşık 1200 adet yerleşme yeri var. Bunların tamamına her iklimde ulaşım mümkün. İstisnalar sayılmazsa köylere rahatlıkla binek bir oto ile rahatlıkla ulaştık. Ulaşamadıklarımıza ise daha sonra ulaştık.

Bu çalışmamızda Ankara coğrafyasının doğal ve kültürel zenginliğini görme ve tespit etme imkanı bulduk. Tespit ettiklerimizin %60’ını sizlere ancak aktarabiliyoruz. Kitabımızın sayfa sayısını tespit ederken elimizde bulunan mevcut ön hazırlık dosyalarına göre belirledik. Çalışma başlayıp ve neticelenince tespit edilen sayfa adedine göre elde edilen bilgi ve dokümanların oldukça fazla olduğu ortaya çıktı. Yaklaşık olarak bu çalışmada 50000 kare fotoğraf çekimi yaptık ve mevsim şartları dolayısıyla takriben 40000 km. yol dolaştık.

Gözeleri, kaynakları, dereleri, çayları, şelaleleri, ılıcaları, nehirleri, göletleri, barajları, gölleri, dağları, tepeleri, yamaçları, düzlükleri, yaylaları, ovaları, vadileri, mini kanyonları, mağaraları, ormanları, anıt ağaçları ve fosil ağaçları, korulukları, sazlıkları ve bataklıkları ile nadir rastlanan doğal güzelliklere; Jeotermal kaynaklara, kaplıcalara ve memba suyu kaynaklarına; çeşme, pınar, köprü, konak, ev, cami, mescit, türbe, han, hamam, derbent, kule, kale, bedesten, mektep, askeri kışla, askeri depo, antik yol, höyük, tümülüs, antik yerleşme, su yolu, antik şehir, kilise ve kaya mezarları gibi kültür mirasına; Ankara keçisi, Ankara tavşanı, Ankara kedisi, Ankara arısı gibi kendine özgü hayvan türlerine; az da olsa Ankara armudu ve üzümü gibi meyvelere; en önemlisi Oğuz boylarının isimlerini taşıyan yerleşme birimlerine sahip bir Ankara ilini dolaştık 4 ay gibi bir zaman diliminde.

Ankara ilçelerinde, bölgelere göre geleneksel mimari özellikleri taşıyan yapıların çeşitliliği ve kullanılan yapı malzemelerinin farklılığı da önem arzetmektedir. Özellikle Beypazarı, Nallıhan, Ayaş, Güdül ve Kalecik ilçe merkez ve köylerinde; Kızılcahamam, Çamlıdere ve Çubuk ilçeleri orman bitişiği ve orman içi köylerde; Şereflikoçhisar Çalören (Mezit) beldesinde; Polatlı Sarıoba, Şeyhahmetli ve İnler Köyünde; Gölbaşı Karagedik beldesinde ve Haymana Emirler, Çeltek, Dikilitaş köyleri ve Yenice beldesinde görebiliriz.

Polatlı Hacı Tuğrul Türbesi ve Zaviyesi, Bacı köyü çeşmeleri, İnler Köyü kabristanı, Ilıca Köyü mezarlığı, Şeyhahmetli köyü mezarlığı ve Haymana Kutluhan Köyü Şeyh Hüsameddin Ankaravi Camii defineciler tarafından köstebek yuvasına çevrilmiştir.

Nallıhan Karaköy, Beypazarı Hırkatepe ve Dudaş, Polatlı Sarıoba ve Şeyhahmetli, Çamlıdere Atça ve Örencik; Şereflikoçhisar Çalören beldesinde bulunan bazı evlerin ve konakların korunması Ankara yöresi mesken mimarisi bakımından faydalı olacaktır. Ayrıca Kalecik ilçesinin bazı köylerinde yenisi yapıldığı için ibadete kapatılan köy camilerinde bulunan tavan ahşap işçiliğinin yerinde korunması veya Ankara şehir merkezinde yapılacak bir müzede sergilenmesi, bazı köylerde kullanılmayan fakat sanat değeri olan çeşmelerin şehir merkezindeki parklara nakli kültür zenginliğimizin korunmasını sağlayacaktır.

Çalışmamız esnasında bizlere her türlü yardımı esirgemeyen başta Beypazarı Belediye Başkanı Mansur Yavaş ve personeline, emekli öğretmen Yaşar Kurtuluş’a, Beypazarı Nuhhoca ve Taceddin köyü sakinlerine, Gölbaşı Belediye Başkanı A. Nasır Haşlak Bey’e, Nallıhan Belediye Başkanı Safa Gür’e, Çayırhan Belediyesi’ne, Şereflikoçhisar Belediye Başkanı Ramazan Ceylan’a, Kaçarlı Belediye Başkanı Dursun Çağdaş’a, Evren Belediye Başkanı Dursun Çekim’e, Hasanoğlan Belediyesi Zabıta ekiplerine, Polatlı Şeyhahmetli, İnler ve Ilıca köyü sakinlerine, Kalecik Koyunbaba köyü sakinlerine, Çubuk Ağılcık Köyü ve Kızılcahamam Semer Köyü ihtiyar heyetine gösterdikleri alakadan dolayı; Güvenlik konusunda yardımcı olan Ankara Valiliği, Ankara İl Jandarma Komutanlığı, Ankara İl Emniyet ve İl Trafik Müdürlüğü’ne, ANFA taşra koruma ekiplerine; Araştırmalar esnasında yardımcı olan Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne, Ankara Müftülüğü’ne, Ankara İl Turizm ve Kültür Müdürlüğü’ne, Şereflikoçhisar Tuz Gölü Tekel İşletme Müdürlüğü’ne, Anadolu Medeniyetleri Müzesi Müdürü Hikmet Denizli’ye; kaynak ve bilgi aktarımında her türlü yardımlarını esirgemeyen Gökçe Günel, Ali Kılcı ve Mehmet Narince’ye; Osmanlıca kitabelerin okunmasında yardımcı olan Tahsin Türker, Mevlüt Çam ve Mehmet Demirci’ye; fotoğraf konusunda yardımcı olan Hamit Yalçın, Halil Kaya, Nallıhannet. com, Ömer Karabay, Mehmet Kezer, Mustafa Bektaş, Serkan Mutlu ve Ahmet Yüksel’e; aracımızın gezi boyunca teknik bakımını yapan Ümmet Demirkan’a; dökümanların tasnifinde yardımcı olan M. Sadık Erdoğan ve Musa Erdoğan’a; kültür hayatımıza bu çalışmayı kazandıran Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı sayın İ. Melih Gökçek beye teşekkür ederim.

Abdülkerim Erdoğan