ŞEREFLİKOÇHİSAR

Ankara şehir merkezine uzaklığı 148 km., 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımına göre nüfusu 59128’dir. Ankara’nın güneydoğusunda yer alan Şereflikoçhisar’ın doğusunda Evren ilçesi, güneydoğu ve güneyinde Aksaray ili, batısında Konya ili, kuzeyinde Bala ilçesi ve Kırşehir ili bulunmaktadır. Yüzölçümü 1591 km².

“Höyükler beldesi” olan Şereflikoçhisar’ın 5 km kuzeybatısında, Eski Tunç çağına ait “Kadı Höyük”; ilçenin 6 kilometre güneyinde, Mustafacık Köyü’nün güneyinde “Kara Höyük”; Boğaziçi Mahallesi’nde “Kasımtepe Tümülüsü”, “Kızıl kale” denilen doğal tepenin batısında, Eski Tunç Çağı’na ait “Kızılkale” düz yerleşimi; ilçenin 6 km batısında, “Bayramoğlu Höyük” yüzeyinde yapılan araştırmalarda Klasik ve İslami çağlara ait seramik parçalarına rastlanmıştır. İlçenin 8 km güneyinde, Eski “Mustafacık Köyü”nün güneybatısında “Celayir-I ve Celayir-II” höyükleri; Kaldırım Tuzlası mevkiinde “Elemenli Höyük”; Mustafacık Köyü’nün kuzeyinde, Eski Tunç Çağı, milat öncesi yıllara ve İslami dönemlere ait seramik parçalarının bulunduğu “Külhöyük”; Sarıkaya Mahallesi, Kümbettepe mevkiinde yerleşme “Nekropol alanı”; Ankara-Adana karayolunun doğusunda, Şereflikoçhisar’a 8 kilometre uzaklıkta, Tepeköy-Purunbaşı mevkiinde, düzensiz taşlar ve horasan harçla örülmüş beşik tonozlu ve halk tarafından Selçuklu Karakolu olarak bilinen, Bizans dönemine ait yapı kalıntıları; “Yayla Höyük”, Kaldırım Tuzlası’nın güneydoğusunda, Klasik ve İslami Çağlara ait “Zincirlikuyu Höyük”; Eski Kurutlutepe Köyü, Deliktepe mevkiinde Geç Roma, Bizans döneminde gömü yeri olarak kullanılan mağara bulunmaktadır.

Hitit, Asur, Friğ, Roma ve Bizans hakimiyetinde bulunan bölge, Emevi ve Abbasi ordularının saldırılarına uğrar. Anadolu’nun Oguz Türkmen boylarının iskanına açılması ile kurulan Anadolu Selçuklu Devletinin hakimiyetine girer. İlçe merkezinde bulunan “Alaaddin Camii” bir Selçuklu eseridir ve 1863 yılında onarım gördüğüne dair kitabesi bulunmaktadır.

Moğol istilasından sonra Karamanoğulları Beyliği’nin hakimiyetine giren Koçhisar, 1467 yılında Fatih Sultan Mehmed Han tarafından Osmanlı sınırlarına dahil edilir. 1471 yılında “Karaman Eyaleti”ne bağlı Aksaray vilayetine bağlanır. Kanuni Sultan Süleyman zamanında “Karaman Vilayeti”ne Konya, Beyşehir, Akşehir, Larende, Aksaray, Niğde, Kayseriyye ve İçel livaları (il) bağlı olup, “Koşhisar” ise Aksaray livasına bağlı bir kazadır. Bu dönemde Koşhisar kazası merkezinde üç mahalle ve 565 nüfus bulunmaktadır. Koşhisar’a bağlı “Karabey” adında bir bucak merkezi ve bucağa bağlı 35 mezrea, 45 cemaat ve bir yaylak bulunmaktadır. Ayrıca “Bozkırlu”, “Bozdoğanlı” ve “Hintlü” adında çok sayıda mezrealardan oluşan üç büyük köy merkezi vardır. Bozkırlı Köyü'nde 20, Bozdoğanlı Köyü'nde 27, Hintlü Köyü'nde ise 11 mezrea vardır.

“Şeyh Enbiya Zaviyesi” (Enbiya Dede Köyü ve Buzağu mezreası bu zaviyenin vakfıdır), Karamanoğlu Mehmed Bey tarafından “Şeyh Yakup” adına “Sürmeli Zaviyesi” yapılır ve “Sürmeli” ve “Mermer” mezreası vakfedilir. “Enam Çelebi Zaviyesi” ( Bostan Boğazı mezreası bu zaviyenin vakfıdır), “Gönder Şeyh” evladı mülkü, Koşhisar Camii (Sultan Alaaddin), Bahşayiş Mescidi ve Acıpınar Mescidi ve vakıfları, Mevlana Muhiddin, Mustafa Halife ve Hazma Dede evladlık vakıfları vardır.

“Celaleddin Hankâhı” kaza merkezinde bulunmakta iken tamamen harap olmuş, “Karaviran” ve “İğlü” mezreaları bu hankâhın vakfıdır. Selçuklu hükümdarı Sultan Alaaddin’nin hanımı “Hurşit Hatun” türbesi ilçe merkezinde “Kümbet tepe”de bulunmakta iken günümüzde yapı tamamen kaybolmuştur.

1584 yılında ve Sultan Üçüncü Murad Han zamanında “Karaman” Eyaleti Tahrir Defteri’nde “Koşhisar” kazası “Aksaray” liva (il) sına bağlıdır. Kaza merkezinde “Hamam”, “Akpınar” ve “Hisarcık” mahalleleri bulunmaktadır. 311 vergiye tabi nüfusu bulunmaktadır. Ayrıca 93 köyü 122 mezreası vardır.

1868 yılında Koçhisar kazası, Niğde Mutasarrıflığı’na bağlanır. 1868-1869 yıllarında “Esb-keşan” kazası iki nahiyeden meydana gelir. “Esb-keşan” (merkez) ve “Koçhisar” kasabaları. “Esb-keşan” nahiyesi aynı zamanda “Rişvan” aşiretinin idari merkezi olup, Esb-keşan kaymakamlığının idari merkezi ise “Kulu”dur. Merkez nahiyede 47 mahalle ve köy, Koçhisar’da ise 9 köy ve mahalle bulunmaktadır. Ayrıca Kulu’da 1 cami, 1 mescid, 1 medrese ve 1 çeşme bulunmaktadır. Koçhisar ve diğer bağlı köylerde ise 16 cami, 22 mescid, 43 mektep ve 55 çeşme bulunmaktadır. “Koçhisar Memlahası” (Tuzla) nın etrafının 56 saatte dolaşıldığını ve gölün ortasında birkaç ufak adanın bulunduğunu, bu memlaha’nın “Konya Rusumat Nezareti” tarafından müdüriyet şeklinde idare ettiğini zikreder.

1879 yılında “Esb-keşan” kazasının 80 köyü, 3060 hanesi ve 1.273 “aşayir”i bulunduğu zikredilir. Bu tarihte “Koçhisar” halen nahiye merkezidir ve Nahiye müdürü Abbas Bey’dir.

1883 yılında “Esb-keşan” kazası Konya vilayetine bağlı, kaza merkezi ise “İnevi” (Cihanbeyli)nde bulunmaktadır. İnevi’nde 4 dükkan, 1 fırın, 1 kahvehane bulunmaktadır. Koçhisar nahiyesi ise bağlık ve bahçelik, her çeşit sebze ve meyvenin yetiştirildiği, kilim ve halı seccadelerin dokunduğu şirin bir kasabadır. Kazanın 41 köyü, 22 camisi, 3 medresesi, 19 sıbyan mektebi, 25 çeşmesi, 2 hanı, 9 güherçilehanesi, 13 bezirhanesi, 3 kiremithanesi ve 29 un değirmeni bulunduğu 1883 yılı Konya Vilayeti Salnamesinde zikredilir.

1892 yılı Konya Vilayeti Salnamesi’nde Koçhisar kaza merkezi olarak gösterilir. Koçhisar nahiyesinin 1892 tarihli Salname’de ise “Koçhisar Memlehası” (Tuz Gölü) nın 14 sabit karakol ve 10 gezici çadır karakol ile korunduğu kaydedilir. 1899 tarihli Konya Vilayeti Salnamesinde kaza merkezinde “Şerefli Koçhisar Redif Taburu”nun bulunduğu zikredilir. 1900 yılı “Konya Vilayeti Salnamesi”nde Koçhisar ilçe merkezinin 1875 yılında küçük bir köy iken daha sonra nüfusu artmış ve beşyüz hanelik bir kasaba olmuş, köyleriyle birlikte 63 cami ve mescid, 115 dükkanı, 2 hanı, 3 fırını, 1 kıraathanesi, 3 kahvehane, 1 bezirhane, 6 güherçile ocağı, 9 çeşme, hapishane, Askeri depo, 1 buharlı un değirmeni, hükümet konağı, belediye dairesi, 1 medrese, 2 iptidai mektebi bulunmaktadır. Kasabada 3.439 toplam nüfus bulunmakta ve bunun 213 kişisi hristiyandır. 1915 yılında Konya Vilayetine bağlı Koçhisar kazasının 109 köyü ve 34.726 nüfusu bulunmaktadır.

Ünlü mutasavvıf ve şair “Aziz Mahmud Hüdai” hazretleri Şereflikoçhisar’da dünyaya gelmiştir. Osmanlı dönemine ait ilçe ve köylerinde bulunan eserler şunlardır: 1836 tarihli Ahırlıkuyu Köyü Camii kitabesi, 1787 tarihli Bağobası Köyü Camii kitabesi, 1861 tarihli Kaçarlı Beldesi Camii kitabesi, 1894 tarihli Fadıllı Köyü çeşme kitabesi, 1892 tarihli Palazobası Köyü çeşme kitabesi, Lise olarak kullanılan askeri depo, İkinci Abdülhamid Han’ın yaptırdığı ve üzerinde tuğrası bulunan yapı.

1920 yılında Aksaray'a bağlanır. 1933 yılında Aksaray vilayeti idari yönden “kaza” statüsüne indirilir ve Niğde’ye bağlanır. Şereflikoçhisar kazası ise nahiye yapılarak, idari olarak Ankara’ya bağlanması teklif edilmişse de, bu teklif kabul edilmeyip kaza merkezi olarak 23 Mayıs 1933 tarihinde Ankara’ya bağlanır. Günümüzde 16 mahallesi, 4 belediye teşkilatı bulunan beldesi ve 43 köyü vardır.

İlçe topraklarından kaynaklanan suların bir bölümü Kızılırmak aracılığı ile Karadeniz'e ulaşırken bir bölümü de “Peçeneközü Deresi”ni oluşturarak Tuz Gölü’ne doğru akar. Tuz Gölü’nün güney doğusunda bulunan Hirfanlı Barajı da ilçe sınırları içerisindedir.

Türkiye’nin ikinci büyük tabii gölü olan Tuz Gölü, ilçeyi batıdan ve güneyden çevirir. Havzasına düşen yağışın azlığı, buharlaşmanın şiddetli oluşu ve gölün derinliğinin az olması sebebiyle yazın suları buharlaşarak yerinde kalın bir tuz tabakası kalan gölde, mutfak tuzu karakterinde tuz elde edilir. Yıllık tuz üretimi bakımından ülkemizin en önemli kaynağı olan Tuz Gölü, Türkiye tuz üretiminin yüzde 60'ını gerçekleştirir. Üretilen tuzun bir bölümü Şereflikoçhisar'daki fabrikalarda işlenerek, bir bölümü de işlenmeden Türkiye'nin dört bir yanına gönderilir.

İlçenin ekonomisi tarıma dayanmaktadır. Buğday, arpa, baklagiller, üzüm, elma, ayçiçeği ve armut yetiştirilir. Hayvancılık da önemli bir gelir kaynağıdır. Merinos ve Ankara keçisi yetiştirilmektedir. Yöre toprak altı kaynakları yönünden oldukça zengin sayılır. Burada jips, linyit ve tuğla-kiremit hammeddesini içeren cevher yatakları vardır. İlçeye bağlı Mustafacık, Vayvay, Kurutlutepe köylerinin köy tüzel kişiliği kaldırılmıştır.

(Abdülkerim Erdoğan, Adım Adım Ankara, Ankara Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Ankara, 2008)